Ateangaireacht seirbhíse poiblí – caighdeáin, rialáil agus eitic

Caighdeáin Idirnáisiúnta

Is é ISO/TC 37/SC 5 fochoiste na hEagraíochta Idirnáisiúnta um Chaighdeánú (ISO) atá tiomnaithe don aistriúchán, don ateangaireacht agus don teicneolaíocht ghaolmhar. Díríonn sé ar chaighdeáin idirnáisiúnta a fhorbairt lena bhfeabhsaítear cáilíocht, éifeachtúlacht agus iontaofacht seirbhísí ateangaireachta agus aistriúcháin ar fud an domhain. Cumhdaítear leis na caighdeáin sin raon leathan réimsí, ó cheanglais seirbhíse ginearálta go caighdeáin speisialaithe maidir le trealamh, oiliúint agus réimsí sonracha ateangaireachta.

Ateangaireacht seirbhíse poiblí

Baineann roinnt caighdeáin ISO go sonrach leis an ateangaireacht seirbhíse poiblí, ar a dtugtar ateangaireacht phobail freisin. Leis na caighdeáin sin, leagtar síos treoirlínte soiléire do sholáthraithe seirbhíse agus d’ateangairí araon chun seirbhísí ateangaireachta ar ardchaighdeán agus eiticiúil a chinntiú. Tugtar forléargas ar na príomhchaighdeáin anseo thíos.

• ISO/TS 6253:2024 – Ceanglais agus moltaí maidir le cláir oiliúna san ateangaireacht phobail. Sonraítear sa doiciméad seo na príomhscileanna is gá i gcláir oiliúna ateangaireachta pobail agus leagtar amach ann cáilíochtaí oideoirí a chuireann oiliúint den sórt sin ar fáil. Is le teangacha comharthaíochta agus le teangacha labhartha araon a bhaineann sé, ina gcumhdaítear ateangaireacht iaruaineach agus ateangaireacht chomhuaineach, agus ateangaireacht chogarnach agus amharc-ateangaireacht san áireamh. Seo léargas faoi choim faoi conas a forbraíodh an caighdeán sin trí chomhoibriú saineolaithe – éist leis na podchraoltaí Standards Speak: Language Edition – ISO/TC 37/SC 5.
• ISO 13611:2024 – Seirbhísí ateangaireachta – Ateangaireacht phobail – Ceanglais agus moltaí. Leagtar amach leis an gcaighdeán seo na bunphrionsabail agus na dea-chleachtais chun seirbhísí ateangaireachta pobail a chur ar fáil. Tugann sé aghaidh ar riachtanais pobal teanga éagsúil (idir theangacha labhartha agus theangacha comharthaíochta) agus leagtar amach leis ionchais cháilíochta d’úsáideoirí deiridh, do chliaint agus d’ateangairí.
• ISO 20228:2019 – Seirbhísí ateangaireachta – Ateangaireacht dhlíthiúil – Ceanglais. Leagtar amach sa doiciméad seo bunphrionsabail na hateangaireachta dlíthiúla, ina measc sin na scileanna atá de dhíth ar ateangairí dlíthiúla agus moltaí le haghaidh suíomhanna dlíthiúla éagsúla agus modhanna ateangaireachta éagsúla.
• ISO 21998:2020 – Seirbhísí ateangaireachta – Ateangaireacht cúraim sláinte – Ceanglais agus moltaí. Leis an gcaighdeán seo, cuirtear treoraíocht ar fáil maidir le hateangaireacht cúraim sláinte i dteangacha labhartha agus i dteangacha comharthaíochta, agus leagtar béim ar na riachtanais uathúla a bhaineann le cumarsáid i gcomhthéacsanna leighis. Is le soláthraithe seirbhíse ateangaireachta agus le hateangairí cúraim sláinte araon a bhaineann sé.
• ISO/CD 17651-4 – Ateangaireacht chomhuaineach – Timpeallacht oibre na n-ateangairí – Cuid 4: Ceanglais agus moltaí maidir le spásanna oibre ateangaireachta comharthaíochta. Leagtar amach sa chuid seo ceanglais agus moltaí maidir le spásanna oibre a dhearadh agus a chur ar bun le haghaidh na hateangaireachta comharthaíochta i suíomhanna ar an láthair agus i suíomhanna cianda. Cumhdaítear ann infheictheacht agus amharclíne, soilsiú agus cúlraí, ceisteanna ceamara/taispeána, eirgeanamaíocht agus sláinte agus sábháilteacht, agus socruithe oibre meithle. Tá tuilleadh eolais ar fáil faoi shraith 17651 ach éisteacht leis an bpodchraoladh Standards Speak: Language Edition – ISO/TC 37/SC 5.

Caighdeáin ISO a rochtain

Tá caighdeáin ISO ar fáil lena gceannach trí chomhlachtaí náisiúnta um chaighdeánú nó trí shuíomh gréasáin ISO. Mar sin féin, ar Ardán Brabhsála ISO ar líne is féidir le húsáideoirí na chéad chúpla leathanach d’fhormhór na gcaighdeán a fheiceáil saor in aisce. De ghnáth, is éard a bhíonn sna réamhamhairc sin an réamhrá agus rannán na sainmhínithe chun spléachadh eolasach a thabhairt ar an ábhar.

Páirt a ghlacadh sa chaighdeánú

Is féidir le daoine aonair nó eagraíochtaí ar spéis leo cur le forbairt caighdeán ISO páirt a ghlacadh trí bhallchomhlachtaí náisiúnta ISO. Tá eagraíocht náisiúnta um chaighdeánú ag gach tír a éascaíonn ballraíocht agus rannpháirtíocht. Maidir le hateangaireacht seirbhíse poiblí, bealach amháin chun cur le múnlú thodhchaí na gcaighdeán sa réimse sin ná rannpháirt a ghlacadh in ISO/TC 37/SC 5.

Rialáil idirnáisiúnta

Is iad na Ballstáit is mó atá freagrach as ateangaireacht seirbhíse poiblí toisc go bhfuil dlúthcheangal idir seirbhísí ateangaireachta agus rialáil na seirbhísí sin agus córais rialachais náisiúnta agus áitiúil. Fágann an cur chuige díláraithe sin nach bhfuil aon dlí uileghabhálach de chuid an Aontais ann faoi láthair a bhfuil feidhm shonrach aige maidir le hateangaireacht seirbhíse poiblí. Seachas sin, tá éagsúlacht shuntasach ann idir caighdeáin agus cleachtais ó thír go tír, rud a léiríonn comhthéacsanna éagsúla teanga, cultúrtha agus riaracháin.

Mar sin féin, tá treoracha de chuid an Aontais ann lena dtugtar aghaidh ar an ateangaireacht i réimsí sonracha, go háirithe i réimse an dlí. Cumhdaítear leis na hionstraimí sin seirbhísí ateangaireachta a theastaíonn i gcásanna a bhaineann leis an dlí, amhail imeachtaí coiriúla nó rochtain ar an gceartas.

Sampla suntasach amháin is ea Treoir 2010/64/AE maidir leis an gceart chun ateangaireachta agus aistriúcháin in imeachtaí coiriúla. Leagtar síos leis sin rialacha íosta ar fud thíortha an Aontais chun a chinntiú go gcuirfear seirbhísí ateangaireachta agus aistriúcháin saor in aisce ar fáil do dhaoine atá faoi dhrochamhras agus do dhaoine cúisithe nach bhfuil teanga na n-imeachtaí acu nó nach dtuigeann an teanga sin.

Sampla eile is ea Treoir 2012/29/AE, lena leagtar amach caighdeáin íosta maidir le cearta, tacaíocht agus cosaint d’íospartaigh na coireachta. Leagtar béim sa treoir sin ar a thábhachtaí atá sé a chinntiú gur féidir le híospartaigh a bhfuil ar siúl a thuiscint agus rochtain a fháil ar sheirbhísí trí ateangaireacht agus aistriúchán a chur ar fáil mar is gá.

Cleachtais rialála náisiúnta agus réigiúnacha

Tá éagsúlacht shuntasach i rialáil na hateangaireachta seirbhíse poiblí agus na gcleachtas seirbhíse poiblí ar fud thíortha an Aontais, rud a léiríonn tosaíochtaí náisiúnta éagsúla, struchtúir riaracháin agus comhthéacsanna cultúrtha agus teanga. Cuireann an éagsúlacht sin béim ar a thábhachtaí atá sé dea-chleachtais a chomhroinnt agus comhar a chothú chun dul i ngleic le dúshláin choiteanna maidir le seirbhísí ateangaireachta ardcháilíochta a chur ar fáil. Seo thíos samplaí de chineálacha cur chuige suntasacha náisiúnta agus réigiúnacha maidir le hateangaireacht seirbhíse poiblí a rialáil agus a eagrú.

An Iorua: an córas ilsrathach

Sampla den scoth is ea córas srathach na hIorua, rud atá á bhainistiú ag an Stiúrthóireacht um Imeascadh agus Éagsúlacht (IMDi). Leis an gcóras sin, deimhnítear ateangairí ar leibhéil éagsúla ar bhonn a gcáilíochtaí agus a dtaithí, rud a chinntíonn ordlathas soiléir saineolais ateangairí. Comhlánaítear an córas le clárlann náisiúnta ateangairí agus cuirtear béim ar an bhforbairt ghairmiúil leantach. Moltar d’údaráis phoiblí ateangairí ón gclárlann a úsáid chun cáilíocht a chinntiú, rud a chuireann gairmiúlú na seirbhísí ateangaireachta chun cinn sa tír. Léigh tuilleadh faoin múnla Ioruach.

An tSualainn: cosaint dhlíthiúil le haghaidh rochtain teanga

Sa tSualainn leagtar amach san Acht Teanga (2009:600) (Språklagen) gurb í an tSualainnis an phríomhtheanga agus gurb í an earnáil phoiblí atá freagrach as a chinntiú go bhfuil rochtain ag gach duine ar sheirbhísí teanga. Sonraítear an fhreagracht sin a thuilleadh san Acht um Nós Imeachta Riaracháin (2017:900) (Förvaltningslagen). Leis an nGníomh ceanglaítear ar údaráis phoiblí ateangairí a chur ar fáil agus doiciméid a aistriú ionas gur féidir le daoine aonair a gcearta a fheidhmiú agus iad ag déileáil leis na húdaráis.

Ar an gcaoi chéanna, má tá duine faoi mhíchumas a chuireann srian mór ar a chumas feiceáil, a cloisteáil nó labhairt, ní mór do na húdaráis ateangaireacht a chur ar fáil agus rochtain a thabhairt ar dhoiciméid. Leagtar amach i reachtaíocht ar leithligh na hoibleagáidí atá ar chúirteanna agus ar ghníomhaireachtaí agus comhlachtaí sonracha rialtais ateangairí agus seirbhísí aistriúcháin a chur ar fáil nuair is gá.

An Ísiltír: clár náisiúnta d’ateangairí agus d’aistritheoirí faoi mhionn

Tá clár náisiúnta d’ateangairí agus d’aistritheoirí faoi mhionn ag an Ísiltír, lena gceanglaítear ar ateangairí atá ag obair i gcomhthéacsanna dlí agus seirbhíse poiblí cloí le caighdeáin ghairmiúla shonracha agus oiliúint rialta a chur i gcrích. Cothaíonn an córas láraithe sin trédhearcacht agus cuntasacht na seirbhísí ateangaireachta.

An Spáinn: cur chuige réigiúnach i leith na hateangaireachta pobail

Sa Spáinn, is minic a bhíonn cleachtais ateangaireachta seirbhíse poiblí éagsúil ó réigiún go réigiún. Mar shampla, sa Chatalóin, cuireann Consorci per a la Normalització Lingüística seirbhísí ateangaireachta chun cinn atá dírithe ar chuimsiú teanga d’imircigh agus dóibh siúd nach bhfuil Catalóinis acu. Dírítear ar thacaíocht teanga atá tuisceanach ó thaobh an chultúir de a chur ar fáil sa chúram sláinte, san oideachas agus sna seirbhísí sóisialta.

An Ríocht Aontaithe: caighdeáin agus oiliúint trí chomhlachais ghairmiúla

Sa Ríocht Aontaithe, is ar chomhlachais ghairmiúla amhail Institiúid Cairte na dTeangeolaithe (CIOL) agus Clár Náisiúnta na nAteangairí Seirbhíse Poiblí (NRPSI) atá rialáil na hateangaireachta seirbhísí poiblí bunaithe. Leagann na heagraíochtaí sin caighdeáin síos, cuireann siad deimhniú ar fáil, cuir i gcás Dioplóma san Ateangaireacht Seirbhíse Poiblí, agus coinníonn siad clárlanna ateangaireachta ar bun. Cé nach bhfuil an ateangaireacht seirbhíse poiblí faoi réir rialáil dhlíthiúil aonfhoirmeach, leagtar síos leis na tionscnaimh sin bunlíne le haghaidh cáilíochta agus gairmiúlachta.

An Pholainn: líonraí réigiúnacha ateangairí

Sa Pholainn, is minic a eagraíonn na bardais áitiúla líonraí ateangaireachta chun freastal ar riachtanais na bpobal inimirceach. Tá cláir oiliúna curtha i bhfeidhm ag roinnt cathracha d’ateangairí deonacha atá ag obair sa chúram sláinte nó sna seirbhísí sóisialta, agus tacaíocht teanga á cur ar fáil acu i réimsí a bhfuil ardráchairt orthu.

An Tuirc: comhar na gcomhpháirtithe náisiúnta agus idirnáisiúnta

Leagtar béim le cur chuige na Tuirce ar ról comhcheangailte an rialachais náisiúnta agus an chomhair idirnáisiúnta maidir le freastal ar riachtanais ateangaireachta, go háirithe mar fhreagairt ar dhúshláin a bhaineann leis an imirce. Sa chúram sláinte, tá ateangairí lánaimseartha fostaithe ag an tionscadal SIHHAT, a fhaigheann maoiniú ón Aontas, in institiúidí cúraim sláinte phríomhúil agus thánaistigh chun cumarsáid a éascú idir gairmithe cúraim sláinte agus othair nach bhfuil Tuircis acu. Tá oiliúint curtha ar fáil ag Oifig Réigiúnach na hEagraíochta Domhanda Sláinte (EDS) don Eoraip d’ateangairí cúraim sláinte neamhghairmiúla chun cuidiú leo iad féin a chur in oiriúint dá ról, agus tá cláir oiliúna d’ateangairí cúraim sláinte comhordaithe ag Corparáid na Gearmáine um Chomhar Idirnáisiúnta (GIZ), go háirithe in ionaid cúraim meabhairshláinte sa phobal.