In het openbare leven
In het openbare leven vindt vertolking in gebarentaal plaats in verschillende situaties – bijvoorbeeld bij een oudercontact op school met een dove ouder van een horend kind, een afspraak bij een arts of een begrafenis. In deze situaties stellen gebarentolken dove, slechthorende en doofblinde mensen die gebarentaal gebruiken in staat om te communiceren met mensen die hun gebarentaal niet machtig zijn.
Voor korte bijeenkomsten (van maximum een uur) zonder speciale vereisten volstaat normaal gezien één tolk. Voor langere bijeenkomsten, zoals openbare vergaderingen, zijn doorgaans minstens twee tolken nodig die samenwerken.
Aangezien communicatie tussen overheidsdiensten vaak één-op-één verloopt, kan het zijn dat iemand die niet vertrouwd is met vertolking in gebarentaal de tolk als een gesprekspartner beschouwt. De rol van de tolken beperkt zich echter tot het tot stand brengen van communicatie, zij mogen zich dus niet mengen in het gesprek. Hun taak bestaat erin te zorgen voor accurate vertolking die cultureel passend is en de vertrouwelijkheid respecteert.
Gebarentalen zijn niet universeel. Vooraleer klanten een tolk boeken, moeten ze nagaan welke gebarentalen gebruikt zullen worden tijdens de bijeenkomst en ervoor zorgen dat gekwalificeerde en naar behoren opgeleide tolken ingezet worden. Gebarentaalgebruikers verkiezen soms tolken waarmee ze regelmatig samenwerken. Het helpt de tolken bij hun voorbereiding als ze een kort overzicht van de inhoud van de bijeenkomst ontvangen. Hoewel tolken geschoold zijn in een breed scala aan thema’s, blijft het van belang om hun kwalificaties en specialisatie voor de opdracht te controleren.
Net zoals er verschillende gesproken talen zijn, bestaan er ook verschillende gebarentalen. Vóór het boeken van een gebarentolk is het van groot belang steeds na te gaan welke gebarentalen en gesproken talen tijdens de bijeenkomst gebruikt zullen worden. Vaak heeft een gebarentaalgebruiker een voorkeur voor een gebarentolk waar hij of zij vaker mee werkt. Met deze informatie en een korte beschrijving van het onderwerp van de bijeenkomst, kan een tolk worden aangevraagd. Tolken zijn deskundigen die een groot aantal onderwerpen aankunnen. Ga vooraf echter altijd na of de tolk beschikt over een nationale kwalificatie en een bepaald onderwerp beheerst.
Veel EU-landen hebben wetgeving en regelgeving die bedoeld is om dove, hardhorige en doofblinde mensen toegang te garanderen tot vertolking in gebarentaal. Het toepassingsgebied verschilt per land en kan bijvoorbeeld beperkt zijn wat het aantal beschikbare gesubsidieerde tolkuren of de beschikbaarheid van tolken betreft.
In de juridische sfeer
Gebarentolken kunnen ook als gerechtstolk ingezet worden in uiteenlopende settings, van rechtbank tot politiebureau. Een tolk moet over specifieke kwalificaties beschikken om in de juridische sfeer te werken. Dat kan doorgaans worden nagegaan aan de hand van een nationaal register van gerechtstolken of een vergelijkbaar nationaal of regionaal certificeringssysteem.
Tolken zijn gebonden aan een professionele gedragscode, die vertrouwelijkheid, onpartijdigheid, nauwkeurigheid en getrouwheid omvat. Zo is er bijvoorbeeld de gedragscode van het nationaal register van het Verenigd Koninkrijk voor communicatieprofessionals die werken met doven en doofblinden (Code of Conduct for Registrants and Regulated Trainees) en de gedragscode van het register van Ierse gebarentolken. Daarin zijn
- verplichtingen met betrekking tot vertrouwelijkheid, onpartijdigheid, nauwkeurigheid en vakbekwaamheid (met inbegrip van bij- en nascholing) vastgelegd;
- mechanismen voor het beheer van belangenconflicten en klachten beschreven.
Afhankelijk van de situatie worden één of twee tolken ingezet. De vereisten voor de tolkdiensten worden bepaald door de nationale regels van het land waar de procedure plaatsvindt. In strafprocedures is Richtlijn 2010/64/EU betreffende het recht op vertolking en vertaling in strafprocedures van toepassing, ook wat procedures met betrekking tot het Europees aanhoudingsbevel betreft.
JUSTISIGNS
JUSTISIGNS is een door de EU gefinancierd initiatief dat vaardigheden vaststelt die essentieel zijn voor vertolking in gebarentaal in de juridische sfeer. JUSTISIGNS voorziet ook opleidingen voor gekwalificeerde tolken en voor tolken in opleiding.
Het project vestigt de aandacht op een kritiek probleem: de toepassing van wetten is vaak gebaseerd op veronderstellingen waarin geen rekening wordt gehouden met dove mensen en waarbij hun culturele, taalkundige en sociale realiteit over het hoofd worden gezien. Deze veronderstellingen kunnen leiden tot een ongelijke toegang tot de rechter en ondermijnen het principe dat de rechtspraak de individuele rechten van doven beschermt.
JUSTISIGNS onderscheidt verschillende factoren die bijdragen tot dit probleem, waaronder:
- het feit dat gebarentalen slechts beperkt of helemaal niet erkend zijn, waardoor de toegang in alle stadia van de rechtsgang beperkt wordt;
- een beperkt inzicht binnen de juridische wereld in de beperkingen van vertolking tussen twee talen – uitdagingen die nog groter zijn bij het tolken tussen een gesproken taal en een gebarentaal;
- een gering bewustzijn onder beoefenaars van juridische beroepen van de historische, culturele en opleidingsachtergrond van dove mensen.
Deze factoren benadrukken hoe belangrijk het is ervoor te zorgen dat gebruikers van gebarentaal toegang hebben tot gekwalificeerde gebarentolken in de juridische sfeer.